Chùa, đình, đền, tháp, nhà thờ, lăng mộ, làng bản.

Thành cổ Quảng Trị và khúc ca bi tráng

Soi mình bên dòng Thạch Hãn hiền hòa, thành cổ Quảng Trị uy nghi, trầm mặc. Đây được xem là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng với khát vọng tự do, độc lập. Nơi đây, dưới lớp cỏ non, lòng đất thành cổ đã thấm đẫm máu của hàng ngàn chiến sĩ và đồng bào Quảng Trị.
 


Ngày nay, giữa không gian thanh bình, thành cổ Quảng Trị đã trở thành điểm đến, không chỉ là nơi ôn lại truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc mà còn là điểm du lịch hấp dẫn.

Với vị trí chiến lược về chính trị, kinh tế, quân sự, thành cổ Quảng Trị vừa là công trình thành lũy quân sự, vừa là trụ sở hành chính của nhà Nguyễn trên đất Quảng Trị từ năm 1809-1945. Thành lúc đầu được đắp bằng đất. Đến năm 1837, vua Minh Mạng cho xây lại bằng gạch. Khuôn viên thành cổ có dạng hình vuông với chu vi tường dài 2.160m, thành cao 3m, dưới chân dày 13,5m, đỉnh dày 0,72m. Bên ngoài có hệ thống hào rộng bao quanh. Bốn góc thành là bốn pháo đài cao, nhô hẳn ra ngoài.
 

Thành có bốn cửa Tiền, Hậu, Tả, Hữu nằm chính giữa bốn mặt thành, xây vòm cuốn, vòm làm bằng gỗ lim. Mỗi cửa rộng 3,4m, phía trên có vọng lâu, mái cong, lợp ngói âm dương. Nội thành có các công trình kiến trúc như Hành cung, Cột cờ, Dinh Tuần Vũ, Dinh án sát, Dinh Lãnh binh, Ty Phiên, Ty Niết, kho thóc, nhà kiểm học, trại lính. Trong đó Hành cung được xem là công trình nổi bật nhất: Bao bọc xung quanh là hệ thống tường dày, chu vi 400m, có hai cửa.

Hành cung là một ngôi nhà rường, kết cấu ba gian, hai chái, mái lợp ngói liệt, trên có trang trí các họa tiết rồng, mây, hoa, lá... Đây là nơi thường để vua ngự và thăng quan cho các quan cấp tỉnh ở Quảng Trị hay tổ chức các lễ tiết trong năm. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khi thực dân Pháp đặt chính quyền bảo hộ thì thành cổ lại có thêm nhà lao, tòa mật thám, trại lính khố xanh, cơ quan thuế đoan... Từ năm 1929-1972, nhà lao Quảng Trị là nơi giam giữ các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước. Chính nơi đây đã trở thành trường học chính trị của những người yêu nước để rèn luyện ý chí son sắt, đấu tranh trực diện với kẻ thù.

Hơn 160 năm tồn tại dưới thời quân chủ và thực dân, thành cổ là trung tâm chính trị của Quảng Trị. Dưới thời tạm chiếm, Mỹ - ngụy biến thành cổ Quảng Trị thành khu quân sự, làm kho tàng quân đội và trung tâm chỉ huy chiến dịch toàn tỉnh, đồng thời mở thêm nhà giam để đàn áp phong trào cách mạng. Vì vậy, nơi đây đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh chống Mỹ và các trận chiến đấu oai hùng của quân và dân ta. Tiêu biểu là cuộc chiến đấu ngoan cường đánh trả các đợt phản kích tái chiếm thành cổ Quảng Trị của ngụy quyền Sài Gòn trong suốt 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972 (từ 28-6 đến 16-9-1972).

Chiến công giữ vững thành cổ Quảng Trị là khúc tráng ca bất tử, đã ghi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam những trang hào hùng. Thành cổ như một bảo tàng ghi nhận hi sinh cao quí của biết bao chiến sĩ giải phóng quân và nhân dân Quảng Trị anh hùng. Cuộc chiến đấu anh dũng 81 ngày đêm bảo vệ thành cổ là đòn chiến lược bẻ gãy ý đồ cuồng vọng tái chiếm Quảng Trị của Mỹ - ngụy, tạo thế mạnh cho ta trên bàn đàm phán Pari. Ngã ba Long Hưng - chốt bảo vệ thành cổ phía Nam được mệnh danh là “ngã ba bom”, “ngã ba lửa” mà hết đơn vị này đến đơn vị khác quyết bám trụ đến cùng. Tại ngã ba Cầu Ga, 20 chiến sĩ án ngữ đều hi sinh anh dũng.
 

Nụ cười chiến thắng dưới chân Thành Cổ Quảng Trị - bức ảnh nổi tiếng của tác giả Đoàn Công Tính
 

Ngày 12-12-1986, tại quyết định số 235/VH-QĐT của Bộ Văn hóa - thông tin, thành cổ Quảng Trị được xếp hạng di tích quốc gia. Năm 1994, thành cổ Quảng Trị lại được xếp vào danh mục những di tích quốc gia đặc biệt quan trọng.

Tuy nhiên, do phải gánh chịu một khối lượng bom đạn khổng lồ trong chiến tranh nên từ sau hòa bình lập lại, thành cổ chỉ còn dấu vết của một số đoạn thành, lao xá, cổng tiền, hậu... Từ năm 1993-1995, hệ thống hào, cầu, cống, một số đoạn thành, cổng tiền đã được tu sửa, hàng nghìn cây dừa đã mọc lên phía trong thành. Đặc biệt, một đài tưởng niệm lớn đã được xây dựng ở chính giữa thành cổ. Đài tưởng niệm được đắp nổi bằng đất có hình một nấm mồ chung, bốn phía gia cố ximăng tạo thành hình bốn cửa của thành cổ, phía trên là nơi để mọi người thắp hương tưởng niệm.

Thành cổ Quảng Trị là “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống yêu nước và là điểm du lịch hấp dẫn, thu hút khách tham quan trong nước và bè bạn quốc tế.

Hiện nay, thành cổ được Nhà nước đầu tư để tôn tạo và bao gồm các khu vực: Khu ghi dấu ấn về cuộc chiến đấu 81 ngày đêm ở góc đông nam, tái tạo lại chiến trường năm 1972 với hầm hào, công sự, hố bom...; Khu phục dựng thành cổ nguyên sinh ở phía đông bắc, thu nhỏ kiến trúc các công trình cổ, trồng một rừng mai vàng để gợi biểu tượng non Mai sông Thạch Hãn; Khu công viên văn hóa ngoài tượng đài và nhà trưng bày bổ sung hai tầng, tại phía tây và tây nam xây dựng một công viên có nhiều lối đi, ghế đá, cây cảnh, hồ nước, sân chơi.